Houdini in de wasmachine

Als ik een washand was, vind ik hem soms pas weken later terug. Een prop in een hoek van een kussensloop of een dekbedovertrek.

Laatst was mijn bh aan de beurt voor de wasmachine. Toen het zeepsop was weggetrokken, bleek dat hij uit de dichtgeritste waszak was ontsnapt. Een verdwijnkunstenaar! Vervolgens liet hij zich vastketenen door drie panty's. Een boeienkoning!

Soms gaat het weleens mis met de houdini's in mijn wasmachine. 

De eenzame sokken in mijn klerenkast zijn kleine monumenten voor hun verdwenen wederhelft.

Al zou ik, als ik een washand was, ook het liefst in een overtrek verdwijnen. Weg van het ware leven van vieze snuiten en stinkende poezen. Diep genesteld tussen de schone lakens, naast een lavendelzakje, in de mooie propere linnenkast.

Praten over bomen is haast misdadig

Heeft het eigenlijk nog wel zin om te schrijven over trams, of over toneelstukken. Mag het wel? Het lijkt haast misdadig. Wat zijn dit toch voor tijden.

Tram fataal

Als klein meisje wist Frieda Splitter al dat zij om het leven zou komen door een tram. Over de volgende personen sprak zij vaak tijdens het avondeten, tot groot ongenoegen van de andere Splitters:

• Frida Kahlo overleefde in 1925 een aanrijding met een tram. Maar de klap die de bus waarin zij als 18-jarige zat maakte, was desastreus. Een stuk leuning doorkliefde haar; van haar zij tot aan haar vagina. Veel ledematen waren gebroken of verbrijzeld: maandenlang moest ze revalideren. En dan later óók nog die man die vreemdging, en die miskraam, enfin: een hoop ellende.
• Dokter Zhivago, die Frieda trouwens alleen kent uit de film met Omar Sharif, dus niet uit het boek van Boris Pasternak, krijgt zo'n beetje een beroerte als hij in de tram zit. Buiten loopt zijn grote liefde Lara die hij jaren niet gezien heeft (zeer dramatische liefde, niet samen te vatten in 1 bullet). Zhivago wurmt zich uit de overvolle tram naar buiten. Hij rent Lara achterna, maar krijgt een hartaanval. Zij ziet hem niet en loopt de hoek om. Ook de tram rijdt verder.
• Dat Robert Walser stierf tijdens een eenzame wandeling in de sneeuw, is bekend. Maar waarom maakte de Zwitserse schrijver de wandeling alleen? Zijn trouwe wandelvriend en uitgever Carl Seelig moest het op die bewuste

Mark Rothko verkeerd om

Frieda Splitter doet haar nachtlampje uit. Eerst is het donker, maar dan komen er langzaam vormen tevoorschijn. De eerste schim is de deur naar de badkamer. Dan licht langzaam de kledingkast op. En na een paar seconden ziet ze ook het kastje naast haar bed, met de vaas, de lamp en de stapel boeken.

Als je heel lang naar een Rothko kijk, gebeurt er hetzelfde. Eerst het zwarte doek. Dan tekent zich halverwege een lichter vlak af, en als je nog langer kijkt, zit er diep in het schilderij nog iets. Zo kijkt Frieda vanaf het bankje in het gemeentemuseum naar iets wat misschien wel de deur van de badkamer is, of een kledingkast. Of de stapel boeken op haar nachtkastje.

Stop met bevelen uitdelen!

Benoit: 'Je moet dat boek lezen'

In het paarse bos is het donker. Ver weg smeult een groene vulkaan. Tussen de bomen en de vuilniszakken duwt een man zijn vinger dreigend tegen de borst van een andere man. Een zwarte hond ontbloot zijn hoektanden. En dan het dreigement: 'je moet dat boek lezen'.
Vandaar dus dat Frieda Splitter het doodeng vindt, als iemand tegen haar zegt: 'vous devez lire ce livre'. Stop met die bedreigingen! En nu we het er toch over hebben: stop ook met bevelen uitdelen als 'welterusten' en 'eet smakelijk'!

Verlust

Ingeborg Bachmann

Gemeinsam benutzt: Jahreszeiten, Bücher und eine Musik. Die Schlüssel, die Teeschalen, den Brotkorb, Leintücher und ein Bett.
Eine Aussteuer von Worten, von Gesten, mitgebracht, verwendet, verbraucht.
Eine Hausordnung beachtet. Gesagt. Getan. Und immer die Hand gereicht.

Twitteren over bomen is dwaas

'Brecht en boom'
- zomaar een zoekresultaat -

Het is onmogelijk een toneelstuk van Bertolt Brecht te zien, zonder dat je aan het denken wordt gezet over de maatschappij en de economische verhoudingen. Leve zijn engagement! Maar leve ook de lieflijke gedichten van Brecht over bloemetjes en pruimenbomen; die vormen een net zo belangrijk onderdeel van zijn werk. 
Of hij daar zelf ook zo over dacht? In het beroemde gedicht An die Nachgeborenen schrijft Brecht: 
Was sind das für Zeiten, wo ein Gespräch über Bäume fast ein Verbrechen ist, weil es ein Schweigen über so viele Untaten einschließt!

Mensen die het over bomen hebben, zwijgen per definitie over de gruwelen van het nationaalsocialisme. Brecht hekelt de tijdsgeest die van dit zwijgen welhaast een misdaad maakt. Zinnen die over zomaar-wat gaan zijn dwaas! 

De gesprekken van vroeger zijn de tweets van nu. Het voelt dwaas om tussen de foto’s van Gaza en de Oekraïne door iets te twitteren over bomen, of over zomaar iets anders, zoals trams of hazen. Of om met Brecht te spreken: Was sind das für Zeiten, wo ein Tweet über Bäume fast ein Verbrechen ist, weil es ein Schweigen über so viele Untaten einschließt.

De aardige frontsoldaat

Frieda fietste laatst door een leeg bos, toen een agent op haar af kwam en zei: ‘daar waar u nu rijdt, is enkel lopen geoorloofd.’ Frieda verontschuldigde zich direct en dook in haar fietstas om haar paspoort te voorschijn te halen. De agent was nog niet klaar met zijn betoog. Alles wat er mis ging in het bos, was ineens de schuld van Frieda. Hij wees naar de bomen, hij wees naar een eekhoorn.

Hoe kon het dat de agent het op Frieda had voorzien. Op Frieda Splitter! Die zo aardig is! Hij moest eens weten hoe liefdevol zij iedere ochtend de buurvrouw groet, en hoe zorgzaam zij de wijnglazen poleert. Frieda leunde over haar stuur en dacht aan de jonge Nikolai Rostov – die in Tolstoj’s Oorlog en Vrede naar het front moest. Op het slagveld van Austerlitz zag hij hoe de Franse grenadiers met hun grimmige bajonetten op hem af stormden. ‘Hoe is het mogelijk dat ze me willen doden’, dacht hij bij zichzelf, ‘mij, op wie iedereen zo gesteld is?’

BN'er

Beroemde mensen die 'zo normaal zijn gebleven' vind ik veelal erg arrogant.

Eerst geel, dan blauw en dan weer blauw

Vanaf het hoge duin keek ik naar het blauwe vlak. Bovenop de zee stonden twee zwarte schepen. Achter hun ruggen begon precies een tweede vlak, dat iets lichter en bewolkter was dan dat van de zee.

Ik rende van het duin over de smalle gele strook naar boven, en klom door de branding richting de schepen.

Sesamstraat ontmaskerd

Dit raad je nooit: wie is de acteur die op de foto links de missionaris speelt? Ibiza, zon en zonde (1967) is de geschiedenisboeken in gegaan als ,,een eerste Nederlandse poging tot een reguliere avondvullende seksfilm''. Een kaskraker was het niet; producent Paul Kijzer ontkende na afloop stellig ooit iets met deze film te maken hebben gehad.
Eén aanwijzing: de acteur woonde lange tijd in de Sesamstraat.

Kandinsky met pannenlap

Kandinsky am Teetisch had beter Kandinsky mit Topflappen kunnen heten. Gabriele Münter schilderde het doek in 1910. Haar verloofde Wassily Kandinsky was toen nog getrouwd met Ehefrau-nummer-1, maar zou een jaar later met Münter in het huwelijksbootje stappen.
De pannenlap neemt op dit doek een welhaast prominentere plaats in dan de geportretteerde. Precies wat hij verdient, zou je kunnen zeggen met de kennis van nu. Zo'n vijf jaar nadat Münter hem met de theepotten vereeuwigde, zou Kandinsky haar namelijk op vrij dramatische wijze verlaten. In de depressieve en eenzame periode die volgde, maakte de expressionistische kunstenares weliswaar prachtige kunstwerken, maar chique om Gabriele voor een derde echtgenote te verwisselen was het zeker niet van Wassily. In 1957, toen Kandinsky allang was overleden, bracht Münter het werk van haar ex-man onder in een van de mooiste musea van München. Het Lenbachhaus wordt momenteel verbouwd. Door deze omstandigheid en door goed lobbywerk van het Gemeentemuseum, is in Den Haag vanaf zaterdag een prachtige tentoonstelling over de Blaue Reiter te zien.

Stille sneeuw

Zonder ook maar een woord te zeggen had de sneeuw zich die nacht op mijn auto samengepakt. Ik had het kunnen weten, want mijn straat was ook al helemaal wit. Om maar te zwijgen van het zicht uit mijn flat - vijf hoog. ,,Er ist in jeder Weise in seinem Wesen leise'', schreef Robert Walser, de meester van de sneeuwpoëzie. ,,Das Ruhen und das Warten sind seiner üb'raus zarten Eigenheit eigen, er lebt im Sichhinunterneigen.'' Sneeuw valt niet. Tenminste, niet zo ordinair als een regenbui. Dat valt maar. Stort neer op zolderramen. Sneeuw daarentegen wandelt geruisloos naar beneden. ,,Taumelt so weh hinunter vom Himmel. Das Flockengewimmel.'' Neigt wat naar links, of naar rechts en gaat dan heel voorichtig liggen.

Het sneeuwt, Robert Walser, het sneeuwt!

Es schneit, es schneit,
bedeckt die Erde
Mit weißer Beschwerde,
so weit, so weit.

Es taumelt so weh
hinunter vom Himmel
Das Flockengewimmel,
der Schnee, der Schnee.

Das gibt dir, ach, eine Ruh', eine Weite,
die weißverschneite Welt macht mich schwach.
So daß erst klein, dann groß mein Sehnen
Sich drängt zu Tränen in mich hinein.

Charlotte in de Plantage

Zondagmiddag in de jaren negentig. Zelfs in Zoetermeer keek men naar De Plantage. Zou Hanneke Groenteman dat wel hebben beseft? Onze tv stond aan de doorzonzijde van de huiskamer. Zeven meter achter het raam doemde een blinde muur op - de zijkant van het identieke huis van onze overburen. Natuurlijk regende het.
En toen zwenkte de camera naar Charlotte Mutsaers. Mary Dresselhuys, mijn favoriete actrice, vond het fenomenaal dat deze vrouw met grote sjaal om haar hoofd achteruit kon praten. Toen echter bleek dat de schrijfster de woorden niet uit haar nek liet komen – wat Dresselhuys dacht -, maar van voren naar achteren uitsprak, als een anagramgedicht, taaide de grande dame af.
In Zoetermeer sloeg bij een 14-jarig meisje de bom in. Paardejam kreeg ik op mijn verjaardag. Twee jaar later op schoolreisje naar Amsterdam, ontsnapte ik uit het Seksmuseum (wat bezielde die docenten?) om langs het atelier van Mutsaers aan de Spuistraat te lopen.
Vijftien jaar later steunt mijn boekenkast op de literaire familie van Mutsaers. Wat zou er van mij geworden zijn als ik Robert Walser, James Ensor en Henri Michaux niet had ontmoet - Mutsaers beschreef hen in haar essays. En wat dacht je van Unica Zürn. Had ik haar novelle Dunkler Frühling niet gelezen, had ik nooit geweten dat er eens een dienstmeisje was dat Frieda Splitter heette.
>>Geen betere winnares van de P.C.-Hooftprijs dan mijn favoriete schrijfster Charlotte Mutsaers.<<

De een wil de ander

Ze leek zo solide met hoed en met vos
maar na een tijd brak het beest in haar los.
<...>
Zij kusten elkaar een man en een vrouw
En de man zei: "Ans, ik hou van jou"
Maar zij heette Els, de vergissing was groot
En Els was heel boos en de liefde was dood
Bij onweer en bliksem en wenende maan
Is hij toen maar naar Ans gegaan.
(Ramses Shaffy)

Ramses pikte dit liedje van Heine trouwens. Die zei het zo:

Ein Jüngling liebt ein Mädchen,

Die hat einen Andern erwählt;

Der Andre liebt eine Andre ,

Und hat sich mit dieser vermählt.
Das Mädchen heiratet aus Ärger

Den ersten besten Mann,

Der ihr in den Weg gelaufen;

Der Jüngling ist übel dran.
Es ist eine alte Geschichte,

Doch bleibt sie immer neu;

Und wem sie just passieret,

Dem bricht das Herz entzwei.

Max Zuttok

In 1909, op de 150e verjaardag van Friedrich Schiller, was de Duitse dichter Christiaan Morgenstern het zo zat dat Jan en alleman met zijn grote voorbeeld wegliep, dat hij zijn beroemde collega omdoopte in Max Zuttok. Wat Morgenstern betreft hadden de pers en het grote publiek met hun goedkope interpretaties de goede naam van Schiller geheel verziekt.
Een bekend gegeven; alle schrijvers mogen succesvol zijn, maar mijn favorieten houd ik liever voor mijzelf. Het is verschrikkelijk als een unieke voorkeur ineens wordt geannexeerd door de massa. Ik weet nog dat ik drie jaar geleden de boekwinkel binnen liep en daar grote stapels Ernst Weiss bij de kassa zag liggen. Het is niet leuk als je op een feestje andere mensen hoort praten over jouw favoriete boek. Zeker als het ook nog eens familie is! Ongewenste intimiteiten. Vandaar dat ik Morgenstern's gedachte goed kan volgen. Al baalt hij er vast van dat ik - de grote massa - zijn idee herkenbaar vind en algemeniseer.

IM Sacha Bulthuis

,,Ze was mooi van lelijkheid'', hoor ik net een recensent op de radio zeggen. Sacha Bulthuis was een prachtige actrice, die ik in heel veel voorstellingen van toneelgroep De Appel heb zien spelen. Mooie articulatie, zo'n intens grandioos spel. Naar mijn weten was Sacha Bulthuis de enige actrice die in haar CAO had vastgelegd dat ze al haar rollen met een sigaret in de mondhoek mocht spelen. Op de foto heft Sacha Bulthuis het glas met Jules Terlingen in de vertolking van Thomas Bernhard's Voor het pensioen. Aan tafel zit de tweede grote Appel-actrice, Geert de Jong. Misschien moet ik het Haagse theater maar gaan steunen in deze zware tijden, door Appelvriendin te worden.

Nobelprijs: Mulisch wint nipt niet

In de bibliotheek aan het Spui in Den Haag, afdeling literatuur, ter hoogte van de groteletterboeken, stonden vrijdag nog drie boeken van de kersverse Nobelprijswinnares Herta Müller. Ik wilde een dichtbundel van haar pakken, maar greep mis. Haar alfabetische buurman Harry Mulisch zat dit jaar dichtbij de heilige graal, besefte ik. Arme Mulisch. En ik zette De Aanslag terug.

Een van mijn favoriete schrijvers heet Ernst Weiss geloof ik.